ഭൂപരിഷ്കരണം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ-ആരോഗ്യ മേഖലകളിലെ നിക്ഷേപം എന്നിവ മുതൽ സാമൂഹ്യ സുരക്ഷയും വികേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണവും വരെ നീളുന്ന ‘കേരള വികസന മാതൃക’ നിരന്തരമായ നവീകരണത്തിന്റേതാണെന്ന് മുഖ്യമന്ത്രി പിണറായി വിജയൻ. സംസ്ഥാന ആസൂത്രണ ബോർഡ് സംഘടിപ്പിച്ച വിഷൻ 2031 അന്താരാഷ്ട്ര കോൺഫറൻസിൽ ‘മതേതരത്വം, ജനാധിപത്യം, കൺസൾട്ടേറ്റീവ് ഗവൺമെന്റ്’ എന്ന സമാപന സെഷനിൽ ആമുഖഭാഷണം നടത്തുകയായിരുന്നു മുഖ്യമന്ത്രി. വിപണികൾക്ക് മാത്രം സാമൂഹ്യനീതി ഉറപ്പാക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും, മാനവിക വികസനത്തിന് പൊതു ഇടപെടലുകളും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളും കൂട്ടായ മുന്നേറ്റവും അത്യന്താപേക്ഷിതമാണെന്നും മുഖ്യമന്ത്രി പറഞ്ഞു.
വരുംകാലത്ത് കേരളത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലുമുള്ള വളർച്ചയ്ക്കുള്ള അടിത്തറയാവും ഈ കോൺഫറൻസിൽ ഉയർന്നുവന്ന ചർച്ചകളും നിർദ്ദേശങ്ങളും എന്ന കാര്യത്തിൽ സംശയമില്ല. വലിയ ചാരിതാർത്ഥ്യത്തോടെയാണ് ഈ സമ്മേളനത്തിൽ പങ്കെടുത്ത ഓരോരുത്തരും പിരിയുന്നത് എന്ന കാര്യം ഉറപ്പുണ്ട്. തുടക്കത്തിൽ വിഭാവനം ചെയ്തതിനേക്കാൾ വലിയ നിലയിലുള്ള ആശയങ്ങൾ മുന്നോട്ടു വയ്ക്കാൻ ഇതിനു കഴിഞ്ഞു. ഇതിൽ പങ്കെടുത്ത ഓരോരുത്തരുടേയും മനസ്സിൽ കേരളത്തെ സംബന്ധിച്ചുള്ള ധാരണ കുറച്ചുകൂടി വിപുലമായിരിക്കുന്നു എന്നും കാണാം. കേരളീയരുടെ ആത്മവിശ്വാസത്തെ ഉയർത്താൻ എല്ലാവരുടെയും സംഭാവന സഹായിക്കും. ഇത് കേരളത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകൃത ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തെ ഒരുപടി കൂടി മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകും. ഈ സമ്മേളനത്തിന്റെ നിർദേശങ്ങളിൽ തുടർനടപടികൾ എടുക്കാൻ സംസ്ഥാന സർക്കാർ പ്രവർത്തിക്കും. ഇവയിൽ നിയമനിർമാണം ആവശ്യമുള്ള കാര്യങ്ങൾ നിയമനിർമാണ സഭകളുടെ ശ്രദ്ധയിൽ കൊണ്ടുവരും. കൂടുതൽ ഗവേഷണവും പഠനവും ആസൂത്രണവും ആവശ്യമായ കാര്യങ്ങളിൽ വിശദവും ആധികാരികവുമായ റിപ്പോർട്ടുകൾ തയ്യാറാക്കും. നയപരമായ കാര്യങ്ങളിൽ സർക്കാർ തീരുമാനമെടുക്കുകയും ചെയ്യുമെന്നു മുഖ്യമന്ത്രി പറഞ്ഞു.
യോഗ്യമായ ആശയങ്ങളെ പ്രോജക്ടുകളാക്കി മാറ്റുകയും വിവിധ സർക്കാർ – അർദ്ധ സർക്കാർ ഏജൻസികൾ വഴി നടപ്പിലാക്കുകയും ചെയ്യും. അങ്ങനെ ഐക്യകേരളം പിറവികൊണ്ടതിന്റെ എഴുപത്തിയഞ്ചാം വർഷത്തിൽ നമ്മൾ വിഭാവനം ചെയ്ത ഒരു നവകേരളത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരും. അതിന്റെ അടിത്തറയായി വർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയങ്ങൾക്ക് ഊടും പാവും നെയ്ത സമ്മേളനമായിരുന്നു ‘വിഷൻ 2031’.
കേരളത്തിന്റെ ഭൂതകാലത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും, വർത്തമാനകാലത്തെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താനും, ഭാവിയെക്കുറിച്ച് സർഗാത്മകമായി ചിന്തിക്കാനുമുള്ള ഒരു ശ്രമമായിരുന്നു ഇത്.
കഴിഞ്ഞ കുറച്ചു ദിവസങ്ങളായി ഈ സമ്മേളനം തെളിയിച്ചത് കേരളത്തിന്റെ പൊതുജീവിതത്തിന്റെ ഹൃദയമിടിപ്പായ ഒരു കാര്യമാണ്. പൊതുനയരൂപീകരണം എന്നത് കുറച്ചുപേർ മാത്രം അടച്ചിട്ട മുറിയിലിരുന്ന് നടത്തുന്ന ഒന്നല്ല, മറിച്ച് സർക്കാരും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന പങ്കാളിത്ത പ്രക്രിയയാണെന്നതാണത്.
വിഷൻ 2031നെ കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ ഒരു സാങ്കേതിക രേഖ എന്നതിലുപരിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കേരളം അതിന്റെ എഴുപത്തിയഞ്ചാം സ്ഥാപക വാർഷികത്തിലേക്ക് അടുക്കുമ്പോൾ, തെളിവുകളുടെയും സംവാദങ്ങളുടെയും ജനാധിപത്യപരമായ കൂടിയാലോചനകളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു പങ്കാളിത്ത രൂപരേഖയായി ഇത് മാറിയിട്ടുണ്ട്. ഈ സംവാദങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തിയ വൈവിധ്യമാർന്ന ശബ്ദങ്ങൾ ഏറെ വിലപ്പെട്ടതാണ്. സാമ്പത്തിക വിദഗ്ധർ, സാമൂഹ്യ ശാസ്ത്രജ്ഞർ, സാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ, തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ പ്രതിനിധികൾ, സിവിൽ സൊസൈറ്റി പ്രവർത്തകർ, സാധാരണ പൗരന്മാർ എന്നിവരെല്ലാം ഈ സമ്മേളനങ്ങളിൽ അണിനിരന്നു. കേരളത്തിന്റെ വികസന മാതൃകയുടെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു സവിശേഷതയാണ് ഈ വൈവിധ്യം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്.
2025 നവംബറിൽ, അതിദാരിദ്ര്യം നിർമ്മാർജ്ജനം ചെയ്ത ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യ സംസ്ഥാനമായി കേരളം സ്വയം പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഈ നേട്ടം ഏതെങ്കിലും ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട പദ്ധതിയുടെ ഫലമല്ല. മറിച്ച് പതിറ്റാണ്ടുകളായുള്ള പൊതുനിക്ഷേപത്തിന്റെയും ക്ഷേമ സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ജനകീയ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും സഞ്ചിത ഫലമാണ്. കേരളത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിനെ നയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന തത്വത്തെ ഇത് ഒരിക്കൽ കൂടി അടിവരയിടുന്നു: സാമ്പത്തിക വളർച്ച എന്നത് കേവലം അക്കങ്ങളിലൂടെ മാത്രമല്ല വിലയിരുത്തപ്പെടേണ്ടത്, മറിച്ച് എല്ലാവർക്കും അന്തസ്സും അടിസ്ഥാന സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവിലൂടെയാണ്.
എങ്കിലും, ഈ സമ്മേളനത്തിലെ പല പ്രബന്ധങ്ങളും ചർച്ചകളും സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ, കേരളം ഇപ്പോൾ ഒരു പുതിയ ചരിത്രമുഹൂർത്തത്തിലാണ് നിൽക്കുന്നത്. അടിസ്ഥാന സേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുക എന്നത് മാത്രമല്ല ഇനി നമ്മുടെ മുന്നിലുള്ള വെല്ലുവിളി. ഉയർന്ന മാനവിക വികസനമുള്ള ഒരു സമൂഹത്തെ, ഗുണനിലവാരമുള്ള തൊഴിലവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും നവീകരണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതും പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദവുമായ ഒരു ഉൽപ്പാദനക്ഷമമായ നോളജ് ഇക്കോണമിയായി മാറ്റുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. നമ്മുടെ സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതകളിൽ വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാതെ വേണം ഈ മാറ്റം സാധ്യമാക്കാൻ. ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അടിത്തറകളിൽ ഒന്ന് പങ്കാളിത്ത ഭരണത്തോടുള്ള കേരളത്തിന്റെ ദീർഘകാല പ്രതിബദ്ധതയാണെന്ന് മുഖ്യമന്ത്രി പറഞ്ഞു.
കേരളത്തിൽ വികേന്ദ്രീകരണം എന്നത് കേവലം ഒരു ഭരണപരിഷ്കാരമായിട്ടല്ല, മറിച്ച് ഒരു ജനാധിപത്യ പദ്ധതിയായാണ് കാണുന്നത്. ജനകീയാസൂത്രണ പ്രസ്ഥാനം മുതൽ, വികസന ആസൂത്രണം, സേവന വിതരണം, സാമൂഹിക ഉൾച്ചേർക്കൽ എന്നിവയിൽ തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു. വികേന്ദ്രീകരണ മേഖലയിലെ കേരളത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളെക്കുറിച്ച് മുൻ കേന്ദ്രമന്ത്രി മണിശങ്കർ അയ്യർ നടത്തിയ വിലപ്പെട്ട പരാമർശങ്ങൾ മുഖ്യമന്ത്രി സൂചിപ്പിച്ചു. പഞ്ചായത്തീരാജ് സംവിധാനത്തിൽ ഇന്ത്യയ്ക്ക് തന്നെ മാതൃകയാണ് കേരളമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരീക്ഷണം നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങളുമായി ആഴത്തിൽ ചേർന്നുനിൽക്കുന്നതാണ്. കേരളത്തിലെ വികേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വേരുകൾ ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ആദ്യ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് മന്ത്രിസഭയിലേക്കാണ് നീളുന്നത്. പ്രാദേശിക ജനാധിപത്യം സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണെന്ന് ആ സർക്കാർ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു. കാലക്രമേണ കേരളത്തിലെ വികേന്ദ്രീകരണം പക്വത പ്രാപിച്ചു. പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും പൊതുവിഭവങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാനും ഭരണത്തിൽ നേരിട്ട് പങ്കാളികളാകാനും ഇത് ജനങ്ങളെ പ്രാപ്തരാക്കി. പ്രാഥമികാരോഗ്യം, സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസം, ദാരിദ്ര്യനിർമ്മാർജ്ജനം, ദുരന്തനിവാരണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഇത് പ്രത്യേകിച്ച് പ്രധാനമാണ്. സമീപകാലത്തുണ്ടായ പ്രളയങ്ങളും ഉരുൾപൊട്ടലുകളും പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളിൽ അധികാരമുള്ള തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങൾ എത്രത്തോളം നിർണ്ണായകമാണെന്ന് ഒരിക്കൽ കൂടി തെളിയിച്ചു.
വികേന്ദ്രീകരണം എന്നത് പൂർത്തിയായ ഒരു പദ്ധതിയല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. മാറുന്ന സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഭരണസംവിധാനങ്ങളും പരിണമിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, കേരള മുനിസിപ്പാലിറ്റി, പഞ്ചായത്തീരാജ് നിയമങ്ങളിൽ സമഗ്രമായ നിയമപരിഷ്കാരങ്ങൾ വരുത്തണമെന്ന നിർദ്ദേശം ഗൗരവമായി കാണുന്നു. ചില പരിഷ്കാരങ്ങൾ ഇതിനകം നടപ്പിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഭരണപരമായ ശേഷി, സാമ്പത്തിക സ്വയംഭരണാധികാരം, ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന് കൂടുതൽ മാറ്റങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. മന്ത്രിസഭ അംഗീകരിച്ച നഗരനയരേഖ മുനിസിപ്പൽ നിയമത്തിൽ ഭേദഗതികൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നതിനായി ഒരു കമ്മിറ്റി രൂപീകരിക്കാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. അതുപോലെ, തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ വകുപ്പ് തയ്യാറാക്കിയ ‘വിഷൻ 2031’ രേഖ കേരള പഞ്ചായത്തീരാജ് നിയമത്തിൽ സമഗ്രമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അതിവേഗം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ വികേന്ദ്രീകരണം പ്രസക്തവും ഫലപ്രദവും ജനാധിപത്യപരവുമായി തുടരുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കാനുള്ള ഞങ്ങളുടെ പ്രതിബദ്ധതയാണ് ഈ സംരംഭങ്ങൾ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്.
ജനാധിപത്യം, മതേതരത്വം, വികസനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് ഈ സമ്മേളനത്തിൽ ഉടനീളം ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ട മറ്റൊരു പ്രധാന വിഷയം. മതേതരത്വം എന്നത് കേവലം ഒരു ഭരണഘടനാ തത്വമല്ല, മറിച്ച് അതൊരു സാമൂഹിക ജീവിതരീതിയാണെന്ന് കേരളത്തിന്റെ അനുഭവം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. നമ്മുടെ സ്കൂളുകളിലും അയൽപക്കങ്ങളിലും ജോലിസ്ഥലങ്ങളിലും തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങളിലും അത് ദൃശ്യമാണ്.
നമ്മുടെ രാജ്യം ഉൾപ്പെടെ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള പല സമൂഹങ്ങളും വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ധ്രുവീകരണത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിക്കുമ്പോൾ, സാമൂഹിക ഐക്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ കേരളത്തിന് വലിയൊരളവ് വരെ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ബോധപൂർവമായ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ, എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, പരസ്പര ബഹുമാനത്തിന്റെ സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ ഫലമാണിത്.
പ്രൊഫസർ അമർത്യാ സെൻ ഓർമ്മിപ്പിച്ചതുപോലെ, സാമൂഹിക ഐക്യം എന്നത് വികസനത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നമല്ല. അത് വികസനത്തിന്റെ മുൻകൂർ വ്യവസ്ഥയാണ്. സമുദായങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിശ്വാസവും സ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസവും ഭയമില്ലാത്ത അന്തരീക്ഷവും സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും നവീകരണത്തിനും നിക്ഷേപത്തിനും അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. അതിനാൽ കേരളത്തിന്റെ മതേതര ധാർമ്മികത അതിന്റെ ഏറ്റവും മൂല്യവത്തായ സാമ്പത്തിക ആസ്തികളിൽ ഒന്നാണ്. ഈ ധാർമ്മികത സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് സർക്കാരിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
സമൂഹത്തിലെ ഒരു വിഭാഗത്തെ ഒഴിവാക്കുകയോ പാർശ്വവൽക്കരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന വികസനം ആത്യന്തികമായി സ്വയം തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കും. സാമ്പത്തിക പരിവർത്തനം ജനാധിപത്യ ബഹുസ്വരതയെയും സാമൂഹിക ഉൾച്ചേർക്കലിനെയും ദുർബലപ്പെടുത്തുകയല്ല, മറിച്ച് ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് വേണ്ടതെന്നതാണ് കേരളത്തിന്റെ നയം.
ഇന്ത്യയിലെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക ഫെഡറലിസത്തെക്കുറിച്ചും ഈ സമ്മേളനത്തിലെ പല ചർച്ചകളും ശ്രദ്ധ ക്ഷണിച്ചു. പൊതുസേവനങ്ങൾ നൽകുന്നതിലും വികസനം നയിക്കുന്നതിലും സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഇന്ന് കൂടുതൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ സാമ്പത്തിക സ്രോതസ്സുകൾ കൂടുതൽ പരിമിതമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണ്. കേരളത്തിന്റെ അനുഭവം ഈ സംഘർഷങ്ങളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സ്വന്തം വരുമാനം സമാഹരിക്കുന്നതിലും ശക്തമായ പൊതുസേവന വിതരണം നിലനിർത്തുന്നതിലും സംസ്ഥാനം സ്ഥിരത പുലർത്തുന്നു. അതേസമയം, അന്തർ-ഗവൺമെന്റ് സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണങ്ങൾ, വായ്പാ പരിധികൾ, കേന്ദ്ര വിഹിതത്തിന്റെ ഘടന എന്നിവയിലെ മാറ്റങ്ങൾ പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വിഷയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ ഭാഷയിലല്ല, മറിച്ച് ജനാധിപത്യ ഭരണത്തിന്റെ കാര്യമായിട്ടാണ്. സഹകരണാത്മക ഫെഡറലിസത്തിന് കൃത്യമായ നീതിയും ഭരണഘടനാപരമായ റോളുകളോടുള്ള ബഹുമാനവും ആവശ്യമാണ്. ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സംരക്ഷണം, ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ തങ്ങളെ ഏൽപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിന് സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ സാമ്പത്തിക ശേഷി ഉണ്ടായിരിക്കണം.
ഈ പരിമിതികൾക്കിടയിലും ക്ഷേമം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് കേരളം മുൻഗണന നൽകുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികൾക്കും തൊഴിലാളികൾക്കും ദുർബല വിഭാഗങ്ങൾക്കും നൽകുന്ന പിന്തുണ സാമ്പത്തിക ഉത്തരവാദിത്തവും സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതയും തമ്മിൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശ്രമത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ എളുപ്പമല്ല. എന്നാൽ ജനാധിപത്യത്തിൽ ജനങ്ങൾക്ക് വിശ്വാസം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അത് അത്യാവശ്യവുമാണ്.
ഗുണമേന്മയുള്ള തൊഴിലവസരങ്ങളോടു കൂടിയ വളർച്ച, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം, സാമൂഹ്യനീതി എന്നീ പരസ്പരബന്ധിതമായ മൂന്ന് തത്വങ്ങളിലാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭാവി അധിഷ്ഠിതമെന്ന് വിഷൻ 2031 ചർച്ചകൾ കാണിച്ചുതരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം, നവീകരണം, നൈപുണ്യ വികസനം എന്നിവയിലൂടെ ഒരു നോളജ് ഇക്കോണമി കെട്ടിപ്പടുക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം കേരളത്തിന്റെ മാനവിക വികസന നേട്ടങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്.
കേരളത്തിന്റെ അനുഭവം ലോകത്തിന് എന്ത് നൽകുന്നു എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നത് ഉചിതമാണ്. ജനാധിപത്യവും വികസനവും വിരുദ്ധമായ ലക്ഷ്യങ്ങളല്ലെന്ന് അത് കാണിച്ചുതരുന്നു. വികേന്ദ്രീകരണം ഭരണകൂടത്തെ ശിഥിലമാക്കുകയല്ല മറിച്ച് ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നതെന്ന് അത് തെളിയിക്കുന്നു. മതേതരത്വവും സാമൂഹിക ഐക്യവും ആഡംബരങ്ങളല്ല, മറിച്ച് സുസ്ഥിരമായ പുരോഗതിയുടെ അടിസ്ഥാനശിലകളാണെന്ന് അത് നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. രേഖകളും റിപ്പോർട്ടുകളും മാത്രമല്ല, പങ്കിട്ട ഒരു രാഷ്ട്രീയ നിശ്ചയദാർഢ്യം കൂടി നെഞ്ചിലേറ്റിക്കൊണ്ട് നമുക്ക് ഈ സമ്മേളനത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങാം. 2031ലെ കേരളം സമൃദ്ധവും നവീനവും പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളതുമായിരിക്കണം. എന്നാൽ എല്ലാറ്റിനുമുപരിയായി, അത് ജനാധിപത്യപരവും മതേതരവുമായ ചൈതന്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതായിരിക്കണമെന്നും മുഖ്യമന്ത്രി കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
